ALIÇ, AHLAT VE ARMUT ARKEOLOJİSİ

S.Vedat Karaarslan

Dünya armut üretimi 18 milyon ton....

Türkiye'nin üretimi 360 bin ton.

Dünyada 5000 in üzerinde armut çeşidi var..Bunun 640 adedi ülkemizde , ancak verimi ve ticari değeri az..

Mimarların, kıvrılamayan T cetvellerinin ahşap malzemesi armut ağacından yapılır...

Armutun kimyasal içeriğinde Sodyum, Potasyum, Kalsiyum, Magnezyum, Fosfor ve Demir elementleri var..

Çin'de armudun bölünmesi ayrılık getirdiği için uğursuzluk sayılır...Çok geç olgunlaşan yabani cinsine 'ahlat', doğanın yalnız ağacı olarak bilinen kalp dostu anaçı çayı da meşhur olan kabızlığı giderici özelliği olanına 'alıç' deniliyor...İshal kesme özelliği bilinen ahlat tam olgunlaşmadan yenilirse ağızın içi tamamen büzüşerek konuşma güçlüğü çekilir... 

Çermaye, Cinci, Kabak, Menendi, Göksulu, Hacıhamza, Meyrik, Bahri Bey, Mustafa Bey, Deveci, Akça; bunlar yerel ve yerli armut cinsleri ....

Williams, Santa Maria, Comice, Carmen, June Beauty ve Santa Maria armudunun daha kızıl renkli olan Etrusca; bu armut Latin kökenli Romalılardan önce Roma'nın en yerlileri olan ve adını aldığı 'Etrüsk' lere nazire yaparcasına bizim Deveci armut ağacından yılda 100 kilogram daha az ürün veren ancak nedense manavların raflarında daha çok gördüğümüz Santa Maria armudundan 10 gün önce hasat edilir, bunlar da ithal tohumlu armut cinsleri....

Akça (4.51) ve Passa Crassane (4.52)  armutları pH değerleri ile insana faydalı bazik meyveler olduğu bilinir.

Yerli armut meyvesi de küreselleşmenin gadrine uğradı...Anadolu'da armuta 'armut' denmez cinsi ile söylenirdi.. Yani Menendi ise Menendi, Hacıhamza ise Hacıhamza olarak ekilir, pazarlanır ve istenirdi manavdan...Kısacası armut adı kullanılmazdı pek, Anadolu'da armut, cinsi ile söylenirdi...

Edebiyatımızda klasik şiirde armut ya da (ermud) şekilli kadehten nar suyu içen bir sevgilinin Kızılelma'ya (düşünüldükçe uzaklaşan, uzaklaştıkça cazibesi artan ülkeler) kadar ulaşacağını söyler. Şeyh Galip (1757-1799) bir şiirinde armut ağacını çiçekleri sulayan bir insana, üzerindeki su ile dolu armutları da bu sulamayı gerçekleştiren testilere benzetir. Böylece bitkiye can veren su gibi, su ile dolu armut yemek insana yaşam sunar diye düşünülür. Rüyada armut görmek bereketliliğe delalet eder, mevsimi dışında görülen armut ise sıkıntı ve dedikoduyu ifade ettiği söylenir. Yerçekiminin en iyi örneği olgunlaştığında fiziksel kurala uyarak kendiliğinden her zaman dibine düşen armuttur. Dibine düşmeyen armutun psikolojik değerlendirmesi insanlık tarihinin en büyük tartışmalarından biri olarak bilinir.İngilizce'de ayının armudu çok sevmesi etimolojik olarak ayı' bear' ve armut 'pear' arasında yazım benzerliği tesadüf olabilir mi? 

 

Çince'de LI kelimesi hem ayrılık anlamına hem de armut anlamına gelmekte, eskiden bir Persea ağacı vardır, Amerikalılar bu ağacı avakado olarak adlandırır. Meyveleri armut kadar büyük olan persea, antik Mısır ve Etiyopya'ya ait bir ağaçtır. Mısır panteonunda kural koyucu, ölülerin yargıcı ve koruyucu tanrı olan Osiris'e hediye edilen bir ağaç olarak bilinir. Tutankamon 'un ve II.Ramses'in mezarlarında bu ağaç bulunmuştur. Günümüzde İstanbul Haseki Kadın Sokağı'nda harabe şekilde iki evin arasına sıkışmış bir şekilde yıkıntıları kalan bir sütunu da bulunan Roma İmparatoru Arcadius (m.s.377-408), bu ağacın sökülmesini ve ticaretini yasaklamıştı. Yunan mitoslarındaki kahraman Perseus'un adı daha sonraları adı Fenike (Filistin, Lübnan kıyılarını içine alan ve Hatay'a kadar uzanan bölge) olacak bugünkü Levant bölgesinden Kızıldeniz'in kıyılarına kadar bir bölgede hüküm süren Aithipoia (Etiyopya) kralı Kepheus' un kızı olan güzel Andromeda ile evlenmesi Persea adından türetilmiş adını ve Etiyopya ile olan ilişkisini ortaya koyar. Perseus adı daha sonraları astrolojide boğa takım yıldızı ile w şekline benzeyen ve adı kraliçe olarak bilinen kutup yıldızına yakın Cassiopeia takım yıldızı olarak bilinen alana da adını vemiştir. .

Malta'daki Zebbug  bölgesindeki mezarlarda (m.ö. 4100-3800) armut tipli kaplar ele geçmiştir.Bunun nedeni armut şeklinin insana benzetilerek testilerin su ile dolu olarak, bitkilere vermiş olduğu yaşam olduğu düşünülür. [1] Antik Yunan panteonunda Athena armut ağaçlarının anasıdır. 

Bu ağacın diğer adı da hayat ağacıdır, avakado da armuta benzer ve güçlü bir protein deposudur, bu ağaç Sümerlerde , antik Mısır ve sonraki topluluklarda da yaşam ağacı olarak bilinen Eşa ağacı olarak geçer, günümüzde de bu ağaç Akkadlarda armannum olarak bugünkü yazım şekline uygunluk arz eder, Sümerler armutu sedu olarak adlandırırken ağacını sennur-babbar-ra olarak adlandırır, üzerinde çok çeşitli mistik söylenceler de mitolojinin konusudur, gerek bu nesli tükenen ağacın meyvelerinin tadının içinde şeftali ile birlikte armut lezzetinin olması gerekse dünyanın bir armut şeklinde tasavvur edilmesi dolayısıyla uğursuzluk benzetmesi yapılmış,örneğin elmanın ana vatanının Türkistan Kazakistan'ın başkenti Alma Ata (Elmaların Atası) olduğuna göre ve buradan batıya doğru giden İpek Yolu tüccarlarının atlarının heybelerinden düşen tohumların yerlerde hüda-i nebat olarak bitmesi nedeniyle elma önce Anadolu'ya sonra da Avrupa 'ya geçmiş buradan da Amerika'ya ulaşmış, yani elmanın ana vatanı sanıldığı gibi Amerika değil Türkistan coğrafyasıdır.

Romalıların askerlerinin sefer sırasında karınlarını doyurmak üzere yemeleri için ünlü Roma yollarının yanlarına elma-armut ağaçları ektikleri bilinmektedir, sonuç olarak sanki bugünlerde seyahat yapanlara yedikleri meyvelerin çekirdeklerini torbalara koyup mola sırasında çöplere atmalarını değil yol kenarındaki arazi ve tarla kenarlarına  fırlatmalarını salık vermek aynı zamanda ülkede bu tip ağaçlandırmalara destek olacağı anlamında bir öneri yapılsa iyi olacaktır.

S. Vedat Karaarslan 

Kaynaklar: 

[1] http://www.bradshawfoundation.com/malta/zebbug_mgarr_ggantija.php

[2] file:///C:/Users/Casper/Downloads/A%20Research%20on%20the%20Chemical%20Composition%20of%20Pear%20Juice[%23138987]-120412.pdf