HORASAN HARCI VE ROMA BETONU

S. Vedat Karaarslan

Arkeolog- Y. Mühendis

Mısır piramitlerinin inşaasında da kullanıldığı tespit edilen ve antik çağlardan beri bilinen Horasan harcına karşın Roma eserlerinin günümüze kadar gelmesini sağlayan opus caementicium' ın sırrının hala çözülememiş olması oldukça şaşırtıcı bir durum ortaya koymakta..

Anadolu'da bazı köylerde çamur harcı içine katılan saman gibi güçlendirici malzemeler hala kullanılır. Levant bölgesine has özellikle Filistin bölgesinde ortaya çıkan Epipaleolitik çağın en önemli evresi olan köy yerleşim dönemi olan Natufian (m.ö. 12.500-9500) kültüründen bu yana yapılan ve bugün kısmen elimizde bulunan birçok arkeolojik buluntunun inşa edilmesi sırasında yarısı toprağa gömülü evlerde harçların taş bağlayıcı olarak kullanıldığı bilinir... Antik dönemden bu yana harcın uzun süre kalıcılığı sonucunda zaman ile güçlenen harç betonu üzerine su ile irtibat ettirildiğinde taşa nazaran daha uzun süre ıslak ve nemli kalır... Dirençli olması için kan da katıldığı bilinen Horasan harcı, Roma döneminde ' 'cocciopesto' /diğer adı opus signinum,  Hindistan'da 'surkhi' Arap ülkelerinde 'homra' diye bilinir...

OPUS SIGNINUM (COCIOPESTO) DAN YAPILMIŞ CANAL ITALICA (SEVILLA/İSPANYA) (Not: İlk uygulamalar m.ö. 256 da Kuzey Afrika'da başlamıştır.)

Deniz suyuna dirençli olduğu bilinen Horasan harcı, hematit içerikli kil, tuğla ve çömlek parçalarının kırılıp ezilerek su ve kireç ile karıştırılarak içine kesin olduğu bilinmemekle birlikte özellikle martı yumurtası akı (sarısı ise yiyecek olarak çalışanlara verilirdi) ve keçi kılı, saman gibi maddeler katılarak elde edilirken Roma betonu olarak bilinen opus caementicium ' un içeriğindeki oranlar ise hala tartışılmakta...Günümüzde yumurta akı yerine hidrolik kireç kullanılır...

Antik Roma betonu olarak bilinen opus caementicium  Romalılar tarafından kullanılan beton harçları içinde kullanılan kireç tabanlı puzolan

 'kendi başlarına bağlayıcı özelliği bulunmayan, ancak ince öğütülmüş halde ve rutubetli ortamda kalsiyum hidroksitle reaksiyona girip bağlayıcı özelliğe sahip bileşenler meydana getiren silisli veya aluminli malzemelerdir. Puzolanik malzemelerin betonda kullanımı, esas itibariyle, çimentonun hidratasyou sonucunda önemli miktarlarda ortaya çıkan ve gerek dayanım gerekse dayanıklılık açısından betona her hangi bir olumlu etkisi söz konusu olmayan, kalsiyum hidroksitin bu malzemelerle reaksiyona girerek daha fazla miktarda bağlayıcı özelik gösteren bileşenler oluşturması temeline dayanır. Bu bileşikler hidrolik maddelerinin sertleşmesinde oluşan bileşiklerle benzerdir'

Bu tanıma karşın Romalıların eserlerini bugüne kadar getiren her türlü inşaat eserinde kullandıkları puzolan içindeki oranlar günümüzde maalesef bilinmemektedir. Burada önemli olan kireç ile puzolanın hangi oranlarda karıştırılacak olmasıdır. Bu da Roma harçlarının sırını ortaya koymakta. Burada amaç daha iyi dayanıklı bir beton elde etmek ve mukavemetin yüksek olmasıdır. İtalya' da yapılan bir denemede değişik oranlarda kireç ve puzolan karışımlarının oluşturduğu betonlara 28, 56 ve 365 gün sonra çeşitli şekilde titreşim, baskı ve darbe uygulandı. 

Sonuçta içinde en fazla metakaolin olan puzolan maddesi ile yapılan harçların oluşturduğu betonların dayanıklı olduğuna ulaşıldı. 

Eğer bir mineral kil içinde bulunan hidroksil iyonu (OH) çözülürse diğer bir deyişle kaolinin dehidroksil olmasıyla metakaolin elde edilir. Kaolin formülü Al2Si2O5(OH)4 şeklindedir.

İşte Romalıların metakaolini yukarıdaki günümüz modern kimyasında kullanılan formüllerini bilmeden kullandıkları bu metakaolinli harçların oluşturduğu betonlar antik Roma eserlerinin günümüze kadar ulaşmasını sağlamış.

Horasan harcının Roma betonu ile dayanıklılık karşılaştırmasına gelince...

Bir binanın 200 yıllık yaşam ömrüne göre Horasan harcı zamana göre içinde bulunan maddeler nedeniyle dayanıklılığı artırmaktadır.

İstanbul'da bulunan Hürrem Sultan Hamamı, Topkapı Sarayı Müzesi, Ayasofya Müzesi, Çinili Köşk, Süleymaniye Camisi gibi yapılar Horasan harcı ile yapılmış... Hamam inşaatlarının vazgeçilmez harcı Horasan harcı bu adını İran' ın Horasan kentinden almış ve Osmanlı İmparatorluğu'nda da Horasancılar diye bir duvar çalışanları grubu dahi varmış...

Roma betonu ise 2000 yıllık geçmişiyle bugünkü betonlardan da daha kaliteli ve dayanıklı ... Roma'daki Pantheon' un kubbesi ve bütün Roma eserlerinde bu beton kullanılmış...

ARKEOTEKNO