ANTİK ÇAĞDA SU SAATİ

S.Vedat Karaarslan

Arkeolog - Y. Mühendis

Antik dünyada iki tür su saati vardı, su girişli ve su çıkışlı... Su çıkışlı saatlerde içine su dolan bir kabın iç kısmı ölçüm hatlarıyla işaretlenirdi... Kap, sabit bir tempoda sızıntı yapmasına izin verilen suyla dolduruldu.

Gözlemciler su seviyesindeki değişimi ölçerek zaman söylerlerdi... Burada esas suyun dışarıya düzenli bir şekilde damlamasını gerektirecek delikler açılmasıydı... Su girişili saatlerde ise iki kap kullanılırdı... İlk kaptan diğer kaba ne kadar su geçtiği ve bu suyun miktarına göre zaman belirlenirdi...

Bilinen en eski su saati Mısır Firavunu I. Amenhotep' un mezarından çıkan saatidir... (yukarıdaki resim)(m.ö.1500)

SU SAATİ TEPSİLERİ (PERS DÖNEMİ) 

İlk ve en basit su saatleri küçük kaseler halinde yapılırdı. Saat müdürleri sulama kanallarındaki suyun adil bir şekilde paylaşımı için bu saatlere bakarak suyu sırası gelene yönlendirirdi.

Çanağın ortasında, suyun içinden akabileceği küçük bir açıklık vardı. Boş kase bir su havzasına yerleştirildi ve açıklıktan kabın içine sızan suyun batmasına izin verildi. Saat görevlisi zaman aralığının geçtiğini ve çanağı tekrar batırmak için sıfırladığını duyururdu.

Bu tür bir saatler başlangıçta Atina Mahkemelerinde kullanılmaya başlanmıştı. Bazı Atina kaynakları, bu tür adli su saatleri aynı zamanlarda karşılıklı konuşmalarda da Aristoteles ve diğer bilginler tarafından m.ö. 430 yılında kullanılmış oldukları biliniyor.

Kaplardan birbirlerine akacak suların çıktığı deliklerde aşınma olmasın diye deliklerin ağızları altın ya da taştan yapılırdı.

Yarı otomatik çalışan su saatlerinde açıklıktan eşit şekilde akan su, saatçiler tarafından phellos veya timpan (davul ) adı verilen ters bir kabı yükseltir . Bu şamandıraya bir çubuk takılmıştır, diğer ucunda dişler döner tamburda benzer dişlerle birbirine geçmiştir. Biri diğerini iten bu küçük dişler küçük dönmeler ve hareketler yaratır. Aynı zamanda, bir hareketle zorlanan, aynı şekilde dişli olan diğer çubuklar ve diğer davullar, dönüşleriyle çeşitli etkiler yaratır: heykeller hareket eder. 

BİR SAAT KULESİNİN İÇİ  

Hülasa 'saat yapabilen bir ülkenin yapamayacağı hiçbir şey olmazmış' 

Ahmet Hamdi Tanpınar, 'Saatleri Ayarlama Enstitüsü' adlı romanında saat tamircisi Nuri Efendi'nin 'beni adam eden saatlerdir' dediğini ve tamir ettiği saatlere 'muaddel' (tadil edilmiş,değiştirilmiş.) diyerek saat ayarını 'saniyenin peşinden koşmak' olarak tanımlar.

Herkes saat başına 1 saniye kaybetse toplam 80 milyon saniye, gün içinde 10 saat faydalı saat üzerinden bu 800 milyon saniye, yani 13 milyon dakika veya 222.200 saat eder. Bu da 9259 gün veya 25 yıla tekabül eder.

İşte ayarsız bir saatin 1 saniye geri kalmasının günlük (10 saat için) Türkiye nüfusu içindeki toplam maliyeti 25 yıl... En iyimser tahminle saati olmayan ve ayarlı saatleri çıkarın yarısını kabul edelim... Günde 12, 5 yıl... Onun da yarısı günde yaklaşık 6 yıl...

Tanpınar, ' saat sahibine temessül eder, onun gibi yaşamaya ve düşünmeye alışır' der..

ARKEOTEKNO