DEMİRYOLUNUN ARKEOLOJİSİ

S. Vedat Karaarslan Arkeolog- Elektronik Mühendisi (MSc.) 

Türkçe’de ‘kıstak’ kelimesi, ‘daralmak, kısılmak’ anlamına gelen ve coğrafi bir terim olarak bir yarımadanın karaya bağlandığı kısa yol olarak bilinir. Kıstak kelimesi de kısık, kısıt, kısmak gibi Türkçe kelimeler gibi ‘kısmak’ tan üretilen bir kelimedir.

Kıstak kelimesi Yunanca’da da arazinin darlığı anlamında ‘boyun’ anlamına gelen ‘isthmus’ kelimesinin karşılığı olarak bilinir. Isthmus aynı zamanda tıp literatüründe vücutta bulunan iki büyük organı birbirine bağlayan dar bağlantılar anlamına da gelir ki bunun da Türkçe'deki karşılığı 'kıstak' olarak bilinir. [1]

Yunanistan’ı Mora yarımadasına bağlayan doğusunda Saronik Körfezi batısında ise Korint Körfezi bulunan kıstak ise antik çağlardan bu yana gemicilerin uzun deniz yolunu kısaltmak üzere üzerinde bir kanal ile su yolu açılmasının akabinde diolkos adı verilen bir karayolu tesis edilerek iki yaka birbiri ile birleştirilmişti. Diolkos Yunanca’da dia διά, "across", ve holkos ὁλκός, "portage machine" yani karşıya doğru nakliye makinası anlamına gelir. [2]

KISTAK, ISTHMUS

Diolkos öncesinde burada iki körfez arasında bir kanal açılması düşüncesi m.ö. 7. yüzyılda Yunanistan’ın yedi bilgesinden biri olarak [3]  kabul edilen Tiran Periander tarafından ortaya atılmıştı.

Ancak bir takım teknik sorunlar nedeniyle kanal fikrinden vazgeçildi. Bunun yerine Diolkos adı verilen bir taş yol inşaa edilerek gemiler her iki körfez üzerinden halatlar ile çekilerek karşı tarafa geçirilmeye başlanmıştı.

Romalı Tiberius’un Yunanistan üzerindeki hegemonyası döneminde de kanal açma teşebbüsü olmuş ancak yine teknik zorluklar ortaya çıkmış ve bundan vazgeçilmiş 'Mısırlıların piramitleri inşaa etmek için taş bloklarını taşıdıkları manivela sistemi gibi gemiler bu kıstak üzerinden karşı körfeze taşınmaya devam edilmişti.

Tarihçi yaşlı Pliny, M.S 67 de Roma İmparatoru Nero’nun Yahudi Savaşları sonucunda Vespasianus tarafından esir alınan 6000 Yahudi’nin su kanalını dört stadd (0.8 Km) kadar açtığını ancak ertesi yıl ölen Nero’dan sonra Galba adlı hükümdarın kanalın yapımını pahalı bulduğundan inşaatın durdurduğunu ve kanalın yapımını iptal ettiğini nakleder.

DIOLKOS

Diolkos üzerinde bir demiryolu inşaa edilerek gemilerin demir raylar üzerinden karşı körfeze geçirilmesi tarihin ilk demiryolu olarak kabul edilmektedir. Kıstak üzerindeki diolkostan taşımacılık, m.ö.600 tarihinden m.s. 150 tarihine kadar devam etmiştir.

Savaş zamanlarında, deniz seferlerini hızlandırmak için tercih edilen bir araç haline gelen bu diolkos, yaklaşık 3.5-5.5 mil uzunluğunda, modern demiryolunun öncülü olarak bilinir. 

Spartalılar diolkos üzerinden m.ö. 482 tarihinde Atina’ya saldırmak üzere savaş gemilerini Saronik Körfezi’ne geçirmeyi planlamışlardı. M.Ö. 220 de ise Pharoslu Demetrius, kıstak boyunca 50 filoluk gemiyi karşıya geçirmişti. Actium zaferinden (m.ö.31) sonra Octavian, kıstak boyunca 50 adet gemiyi karşıya geçirerek Antony’ye karşı savaşmıştı.